Er is sprake van seksueel misbruik als iemand je met geweld, dreigementen, chantage of manipulatie dwingt tot seksueel (getint) contact.

Wanneer ben je seksueel misbruikt?

Kenmerkend voor seksueel misbruik is:

  1. dat er géén toestemming is
  2. dat het gedrag werd afgedwongen
  3. dat er sprake is van een problematisch machtsonevenwicht

Een machtsonevenwicht betekent dat de ander niet gelijkwaardig is aan jou. Deze is veel ouder, sterker, of heeft meer invloed of aanzien. Of het zijn meerdere personen.

Gaat misbruik alleen over fysiek contact?

Nee. Ook als je niet werd aangeraakt, kan je misbruikt zijn. Gedwongen worden om je uit te kleden en te masturberen kan evengoed seksueel misbruik zijn.

Is elk ongewenst contact seksueel misbruik?

Nee. Niet elk fysiek contact dat tegen je wil plaatsvindt is gelijk aan seksueel misbruik. Het kan ook om ongewenste intimiteiten gaan.

In welke context komt seksueel misbruik vaker voor?

Seksueel misbruik doet zich dus gemakkelijker voor wanneer je niet op dezelfde hoogte staat met mekaar. Als iemand een zekere macht heeft over jou. Bijvoorbeeld:

  • arts tegenover patiënt
  • psycholoog tegenover cliënt
  • sporttrainer, coach, mentor of leraar tegenover leerling
  • werkgever tegenover werknemer

Kindermisbruik, pedoseksualiteit en incest

In tegenstelling tot wat men soms denkt, heeft de pleger van kindermisbruik niet altijd pedofiele voorkeuren. Kindermisbruik gebeurt vooral binnen de familie, maar kan ook daarbuiten voorkomen: bv. in de sportclub of op school. 

Pedoseksualiteit

Als een volwassen persoon zich aangetrokken voelt tot kinderen, spreken we over pedofilie. Een pedofiel is zeker niet altijd een kindermisbruiker. Maar een minderheid van de mensen met pedofiele neigingen gaat effectief over tot seksueel misbruik van kinderen. Pas dan spreken we ook over pedoseksualiteit.

Bij 19 op 20 van de gevallen van kindermisbruik is de pleger een man.

Incest

Kindermisbruik binnen de familie, oftewel strafbare incest, is een vaak voorkomend seksueel misdrijf. Soms gaat het om lichte(re) feiten, zoals verplichten tot masturbatie. Soms gaat het om zware feiten, zoals seks met penetratie. Incestueus kindermisbruik kan eenmalig zijn, maar ook jarenlang duren.

De plegers zijn vaak mannen: vaders, broers, ooms, ... Soms is de pleger een vrouw: een moeder, zus of tante. In nieuw samengestelde gezinnen kunnen ook de nieuwe partner en hun kinderen plegers zijn.  

Let op: incest tussen twee toestemmende volwassenen is niet strafbaar. Enkel met iemand onder 18 jaar is incest een strafbaar feit. 

Meisjes lopen vaker gevaar om misbruikt te worden door gezins- of familieleden. Jongens lopen vaker dan meisjes gevaar om misbruikt te worden buiten de gezins- of familiekring, bijvoorbeeld door kennissen of begeleiders. 

Misbruik: gevolgen

De gevolgen van seksueel grensoverschrijdend gedrag en misbruik kunnen ernstig zijn.

Ongeveer de helft van de volwassenen die ooit slachtoffer werd van seksueel grensoverschrijdend gedrag geeft aan dat ze problemen hebben ten gevolge hiervan.

Het gaat dan om:

  • psychische klachten 
  • seksuele problemen
  • relatieproblemen
  • geschaad zelfvertrouwen en zelfrespect
  • hechtingsproblemen

Volwassenen die misbruik op jonge leeftijd hebben meegemaakt hebben gemiddeld vaker last van:

  • depressie
  • slapeloosheid
  • sociaal isolement 
  • middelenmisbruik: alcohol, roken, drugs, antidepressiva en slaapmedicatie
  • onveiligheidsgevoelens 

Seksueel misbruik herkennen: hoe?

Heel wat slachtoffers vertonen kenmerken van posttraumatische stress. Ze herbeleven het misbruik met alle gevoelens van angst en hulpeloosheid die ermee gepaard gaan. 

Signalen van misbruik zijn: 

  • angstsignalen: schrikreacties bij aanraking, angst voor een bepaalde persoon, opnieuw bedplassen of duimzuigen bij kinderen 
  • algemene gedragssignalen: plotse verandering in gedrag zoals slaapproblemen, eetproblemen, concentratiestoornissen, prikkelbaarheid
  • seksuele signalen: zich niet durven of willen uitkleden, afkeer van seks of juist overmatige interesse in seks, relaties opzoeken waarin de vroegere misbruiksituaties zich herhalen
  • lichamelijke signalen: zwelling of verwondingen aan geslachtsdelen, soa's, ongeplande zwangerschap

Bij posttraumatische stress blijft een slachtoffer vastzitten in de verwerking van wat is gebeurd.

Getraumatiseerd na misbruik

Trauma wordt omschreven als:

  1. de psychische reactie
  2. op een bedreigende gebeurtenis
  3. waarbij men geconfronteerd wordt met ernstige verwondingen, de dood of seksueel geweld
  4. bij zichzelf of anderen 
  5. waarbij er sprake is van intense angst, afschuw of hulpeloosheid.

Seksueel misbruik verwerken

Mensen kunnen heel verschillend reageren op een trauma zoals misbruik. Niet iedereen die misbruikt werd, ontwikkelt een post-traumatische stress stoornis (PTSS).

Sommige mensen hebben slechts een vage herinnering aan misbruik uit het verleden. Ze kunnen relatief gemakkelijk de draad van hun leven weer oppikken. Ongeveer de helft van alle slachtoffers voelt geen nood aan professionele hulp of therapie.

Veel hangt af van:

  • de aard van het seksueel misbruik
  • de duur of herhaling ervan
  • de emoties die ervaren werden
  • de mate waarin er geweld of vernedering met het misbruik gepaard ging
  • hoe je als slachtoffer nadien werd opgevangen en ondersteund

Posttraumatische stress uit zich door: 

  • regelmatig herbeleven van het misbruik in herinneringen (flashbacks) of dromen
  • beleven van intense angst of ontredderd gedrag in bepaalde situaties of omgevingen
  • vermijden van activiteiten, plaatsen en personen die aan het misbruik kunnen herinneren 
  • negatieve gedachten en gevoelens hebben over zichzelf, anderen en de wereld
  • verhoogde prikkelbaarheid ervaren: slaapproblemen, woede-uitbarstingen, concentratieproblemen, extreme waakzaamheid

Wanneer de klachten beginnen is verschillend voor iedereen. Bij sommigen treden ze op onmiddellijk na de traumatische gebeurtenis. Bij anderen ontstaan ze pas na enige tijd.

Ik ben nooit een enorme Lady Gaga-fan geweest, maar heb sinds haar performance op de Oscars mijn mening herzien.

Until it happens to you, you don't know how I feel

Hulp bij seksueel misbruik

Veel slachtoffers proberen misbruik eerst op eigen kracht te boven te komen. Het duurt soms lang vooraleer de stap wordt gezet om er met iemand over te praten. Steun, begrip en opvang is echter heel belangrijk bij het verwerken van misbruikervaringen.

Je kan terecht bij:

  • Vertrouwenspersoon. Iemand uit je omgeving die je goed kent en die je vertrouwen inboezemt. Bijvoorbeeld een vriend, een familielid, een buur, of collega. 
  • Hulplijn 1712. Hier kan je, ook anoniem, terecht voor een gesprek of doorverwijzing naar verdere hulpverlening.
  • CAW of CGG. Je kan terecht bij de dienst voor slachtofferhulp.
  • Zorgcentrum na seksueel geweld. Voor acute hulp na aanranding of verkrachting.
  • Preventieadviseur. Bij grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer kan je terecht bij de vertrouwenspersoon of een preventie-adviseur.  
  • Lotgenoten. Je kan in contact komen met mensen die hetzelfde hebben meegemaakt en die hun gevoelens willen delen.  

Therapie na seksueel misbruik

Als slachtoffer kan je de gevolgen van misbruik je hele leven met je meedragen. Dan is het aangewezen om je therapeutisch te laten begeleiden. 

Kan therapie helpen als je een trauma hebt na seksueel misbruik?

Ja. Traumatherapie kan helpen om schokkende ervaringen te boven te komen. Ook al kan wat je meegemaakt hebt, niet ongedaan gemaakt worden.

Via therapie kan je leren begrijpen wat er met je is gebeurd en het een plaats geven in je leven. 

Wanneer moet je in therapie gaan na seksueel misbruik? 

Als de psychische schade die je hebt opgelopen te groot is. Onverwerkte misbruikervaringen kunnen een mix van angst- en depressieve gevoelens veroorzaken, waardoor je dagelijkse leven ernstig wordt verstoord.

Klachten gaan dan niet meer vanzelf over, ook al is de bedreigende situatie al lang voorbij. 

Hoe verloopt traumatherapie? 

De behandeling van een trauma verloopt in fasen die in duurtijd van persoon tot persoon en per situatie kunnen verschillen. Deze fasen zijn: 

  1. stabilisatiefase: als eerste stap zal de hulpverlener je tot rust brengen en ervoor zorgen dat je je opnieuw veilig voelt. 
  2. verwerkingsfase: als tweede stap zal je met de hulpverlener bespreken wat er gebeurd is. Je zal de feiten herbeleven en dat kan pijnlijk zijn. Je kan je hierbij bv. kwaad, verdrietig, machteloos of beschaamd voelen. Door je gevoelens te benoemen kan je er leren mee omgaan.
  3. integratiefase: als derde stap kijk je samen met de hulpverlener naar de toekomst. Welke keuzes wil je maken in je verdere leven? Welke activiteiten wil je doen? En hoe kun je daarvan genieten zonder dat ervaringen uit het verleden in de weg staan?

Veelgestelde vragen over misbruik

Waarom zwijgen slachtoffers van misbruik vaak?

Slachtoffers bevinden zich dikwijls in een afhankelijke situatie of worden onder druk gezet om te zwijgen. Bijna de helft van de slachtoffers praat met niemand over het misbruik.  

Vaak schamen slachtoffers zich. Ze voelen zich medeschuldig aan het misbruik en zijn bang om zelf verantwoordelijk te worden gesteld. Ook vrezen ze dat niemand hen zal geloven. Sommige slachtoffers willen ondanks alles loyaal blijven aan de pleger. 

Kun je merken dat iemand wordt misbruikt?

Niet altijd. Slachtoffers kunnen heel verschillend reageren en met allerlei gedrag aangeven dat ze in de knoop zitten.  

Soms zijn er ook geen signalen. Is er een sterke emotionele band, dan zul je veel sneller merken dat er iets aan de hand is met bv. je vriend of vriendin, je kind, je broer of zus, je sportbuddy.

Kan je seksueel misbruik in je eentje verwerken?

Dat kan, maar weinig slachtoffers slagen hierin. Zelfs een éénmalige misbruikervaring kan een diep emotioneel trauma veroorzaken. Muziek, boeken, films, verhalen van lotgenoten kunnen wel helpen om je gevoelens een plaats te geven.  

De meeste slachtoffers hebben nood aan opvang en steun van hun eigen omgeving of professionele hulp. Zo kunnen ze opnieuw een positief zelfbeeld opbouwen en onveiligheidsgevoelens overwinnen. 

Waarom is het belangrijk om hulp te zoeken bij seksueel misbruik?

Iemand in vertrouwen nemen kan je helpen om de feiten op een rijtje te krijgen, je gevoelens te ontrafelen en benoemen. Het vermindert ook stressreacties en schadelijke gevolgen op lange termijn.  

Want een misbruikervaring kan ertoe leiden dat je je meer bedreigd voelt, jezelf niet meer vertrouwt of meer negatieve gevoelens zoals woede, angst en verdriet hebt.

Door te zwijgen blijf je continu onder spanning staan en kan je je heel eenzaam voelen.  

Met een goede opvang en steun kan je misbruikervaringen vaak veel sneller verwerken.

Is seksueel misbruik strafbaar?

Ja. Maar in de strafwet, die bepaalt welk seksueel gedrag maatschappelijk ongewenst of zeer problematisch en dus strafbaar is, komt de term 'seksueel misbruik' niet voor. Men spreekt er over aanranding van de eerbaarheid en over verkrachting.