logo campagne Is ’t oké?

Vermijd seksueel gedrag dat over de grens van een ander gaat. Ben je niet zeker, doe dan een check.

Zowel bij jezelf als bij de andere persoon.

De 6 kenmerken van grensoverschrijdend gedrag

Het gaat niet alleen over geslachtsgemeenschap maar ook over kussen, aanraken tot zelfs het geven van seksuele opmerkingen. Wanneer gaat een bepaald gedrag over de grens?

Als één van onderstaande voorwaarden niet vervuld is, spreken we over seksueel grensoverschrijdend of ongepast seksueel gedrag.

1 Toestemming

Seksueel gedrag is alleen oké als alle betrokkenen er zich prettig bij voelen. Wederzijdse toestemming betekent dat iedereen akkoord gaat met wat er gebeurt.

Voorbeelden waarbij toestemming ontbreekt:

  • Een naaktfoto doorsturen zonder toestemming te hebben van de persoon die op de foto staat.
  • Nadat je gekust hebt met je lief, veronderstellen dat het oké is om ook seks te hebben en zonder toestemming verder gaan. Zelfs in een relatie heb je toestemming nodig.

Toestemming = Ik krijg en geef een ja voor ik een stap verder ga op seksueel vlak.

2 Vrijwilligheid

Er mag geen dwang, misleiding of chantage zijn. Je doet iets omdat je het wil. Niet enkel om de ander blij te maken. Of omdat je bang bent voor de gevolgen.

Voorbeelden waarbij vrijwilligheid in het gedrang komt:

  • Dreigen dat je over iemand foute informatie zal verspreiden indien je zijn of haar lichaam niet mag aanraken.
  • Je partner chanteren om seks met je te hebben door te zeggen 'als je nu geen seks met me wilt, zie je me niet graag'.

Vrijwilligheid = Ik zet iemand (fysiek of verbaal) niet onder druk. Ik oefen geen geweld uit als ik iemand seksueel benader. Ik kan in alle vrijheid nee zeggen.

3 Gelijkwaardigheid

Het is belangrijk dat je een gelijke positie hebt. Als de ene meer macht heeft of sterker staat, kan de ander moeilijker nee zeggen. Seksueel contact met een véél jonger of zwakker iemand is bijvoorbeeld niet oké.

Voorbeelden waar gelijkwaardigheid ontbreekt:

  • Als chiroleidster één van je leden proberen te versieren. Wees je ervan bewust dat je een machtspositie hebt.
  • Als dansleraar een leerling vleiende berichtjes en uitnodigingen voor afspraakjes sturen. Leraar en leerling hebben geen gelijkwaardige positie.

Gelijkwaardigheid = Ik weet dat ik mijn macht (fysiek, maatschappelijke positie of leeftijd) niet mag misbruiken. Ik heb het gevoel dat ik mijn grenzen kan aangeven als ik dat wil.

4 Ontwikkeling

Seksueel gedrag moet aangepast zijn aan de ontwikkelingsfase waarin je je bevindt. Dat geldt in het bijzonder voor jongeren.

Voorbeeld:

  • Wanneer twee kinderen van 12 jaar geslachtsgemeenschap hebben, zullen we ons vragen stellen, omdat het niet passend is voor hun ontwikkeling. Ook al doen zij dit met toestemming en zonder druk of dwang.

Ontwikkeling = Ik voel me helemaal klaar voor de stappen die ik zet en ze passen bij mijn ontwikkeling.

5 Context

Gezond seksueel gedrag is aangepast aan de omgeving. Je vermijdt aanstootgevend gedrag.

Voorbeelden waarbij er een probleem is met de context:

  • Seks hebben in het pashokje van een winkel waar anderen je kunnen horen.
  • Naar porno op je gsm kijken wanneer je op de trein zit.

Context = Ik hou rekening met mijn omgeving en doe geen dingen die anderen storen of choqueren.

6 Zelfrespect

Soms veroorzaakt seksueel gedrag fysieke, emotionele of psychische schade. Je stelt geen gedrag dat je zou kunnen schaden op één van deze vlakken.

Voorbeeld:

  • Het getuigt niet van respect voor jezelf en je partner om geen condoom te gebruiken wanneer je niet weet of seks veilig is.

Zelfrespect = Ik denk na over de gevolgen van mijn seksueel gedrag voor mezelf en ga enkel verder als die gevolgen oké aanvoelen.

Bekijk je deze pagina als professional? Ga aan de slag met dit thema met behulp van het Sensoa Vlaggensysteem.

Wanneer is er sprake van seksueel misbruik?

Indien aan één van de drie eerste criteria (toestemming, vrijwilligheid, gelijkwaardigheid) niet wordt beantwoord, gaat het over seksueel misbruik. Bij seksueel misbruik spelen afhankelijkheid en macht een grote rol.

Waar ligt bij jou de grens? Beoordeel verschillende situaties met de FlirterTwister

Tot waar vind jij seksueel gedrag eigenlijk nog oké? Betekent dat voor een ander hetzelfde? Je kan dit ontdekken door de FlirterTwister te spelen.

Speel dit spel met een vriend(in), je partner, een kennis of collega en zoek het samen uit!

Doe de check en vermijd grensoverschrijdend gedrag

logo campagne Is ’t oké?

Niet iedereen heeft hetzelfde idee over grensoverschrijdend gedrag. Wat voor de ene persoon oké is, is het soms niet voor de ander. En omgekeerd. Er is met andere woorden een soort van grijze zone als het gaat over grenzen en seks.

Om deze zone helder te krijgen en te bepalen waar ieders grens ligt, is het belangrijk om zowel bij jezelf als bij de andere persoon een check te doen.

Ben je niet zeker, doe dan zowel een innerlijke afstemming of check bij jezelf, als bij de ander.

Check in de eerste plaats bij jezelf, op de hier genoemde kenmerken van seksueel grensoverschrijdend gedrag. 

Check bij jezelf

  • Krijg ik signalen dat de andere persoon toestemt met de interactie? Bijvoorbeeld: als je iemand een compliment geeft, reageert die persoon daar positief op, met woorden of via lichaamstaal?
  • Neemt de ander ook initiatief? Bijvoorbeeld: als je flirterige berichtjes stuurt, krijg je er dan ook terug? Het is niet omdat de andere persoon hier niet op ingaat of blijft antwoorden, dat je voluit groen licht hebt om verder te gaan.
  • Is het vanuit mijn positie oké wat ik doe? Bijvoorbeeld: als baas of coach moet je je bewust zijn van de machtspositie waarin je je bevindt en goed nadenken alvorens je bepaalde stappen zet.
  • Kan de andere persoon het wel aangeven als deze iets niet fijn vindt? Bijvoorbeeld: bevindt de persoon die haar of zijn grens moet aangeven zich alleen of in gezelschap? Het is gemakkelijker om te weigeren als je er niet alleen voor staat en je ondersteund voelt.
  • Zijn er naast een machtsverschil nog redenen waarom de ander moeilijk nee kan zeggen? Bijvoorbeeld: bevindt iemand zich op een publieke plaats, dan schaamt hij of zij zich misschien om in die situatie nee te zeggen of te protesteren. 
  • Is er geen dwang uitgeoefend? Bijvoorbeeld: als je iemand probeert te kussen, is dit dan de bekroning van een romantische of flirterige avond, of voelt de ander zich verplicht?
  • Is het duidelijk dat het ook oké is als er niets gebeurt? En dat er ook geen consequenties aan zijn verbonden? Bijvoorbeeld: heb je gehint dat je iemand een seut vindt als hij of zij op seksueel vlak niet wil verder gaan of blijft het gelijk?

Het is niet altijd eenvoudig om te bepalen of iemand vrijwillig handelde. Als mensen onder druk, dwang of stress staan kan het lichaam immers op heel uitlopende manieren reageren. In zulke situaties is het niet gemakkelijk om seksueel gedrag af te wijzen of een halt toe te roepen. 

Daarom is het ook belangrijk om in geval van twijfel bij de ander te checken of het oké is wat je doet.

Seksueel grensoverschrijdend gedrag: check het bij de ander

In de grijze zone is het niet altijd duidelijk. Gelukkig kan je bij twijfel ook gewoon even afstemmen of checken bij de ander of het voor hem of haar nog oké is. Je kan het letterlijk vragen: 

  • 'Heb jij hier ook zo veel zin in?'
  • 'çava voor jou?'
  • 'Oké voor jou als we...'
  • 'Wat wil jij nu?'

Je kan ook wachten op andere signalen. Zo kan je de ander het initiatief laten nemen bv. en het ondertussen even rustiger aandoen. Wees ook gevoelig voor lichaamstaal.

Wil je zelf testen hoe goed jij scoort in het omgaan met de wensen en grenzen van anderen? Vul dan deze zelftest in. 

Push jij soms anderen om seksueel verder te gaan dan ze mogelijks zelf willen? Kan je dan moeilijk een nee aanvaarden? Werk dan aan jezelf of laat je begeleiden.

Hoe helpen als je seksueel grensoverschrijdend gedrag ziet gebeuren?

Ben je getuige van ongewenste intimiteiten, seksuele intimidatie of een aanranding?

Het kan een groot verschil maken voor de betrokken persoon als omstaanders reageren. Wees dus alert en kijk of er iets is dat je kan doen. 

1 Aanspreken op gedrag 

Je kan de persoon rechtstreeks aanspreken op zijn of haar gedrag. Vaak stopt het dan en hoef je er zelfs de sfeer niet voor te verpesten.
 
Dingen die je zou kunnen zeggen, zijn: 

  • ‘Wat je doet is ongepast’ 
  • 'Wat doe je nu?'
  • ‘Laat hem/haar met rust’ 
  • ‘Hij/zij vindt wat je doet duidelijk niet leuk, stop daar mee’ 

Hou het kort en bondig. Ga geen uitgebreide discussie aan. Focus op je doel: er voor zorgen dat het gedrag stopt en de persoon veilig is. 

Wanneer het gaat om mensen die je minder goed kent of die een machtspositie hebben tegenover jou is dit echter niet altijd gemakkelijk.  

2 Afleiden 

Je kan ook subtieler te werk gaan en voor afleiding zorgen om het gedrag te doen stoppen. Soms is het voldoende om gewoon in de buurt te gaan staan van de persoon die wordt lastiggevallen.

Voornamelijk als dit in de publieke ruimte gebeurt. Jouw aanwezigheid op zich kan voldoende zijn om weer veiligheid te creëren en het ongewenste gedrag te doen stoppen.

Helpt dit niet, dan kan je de persoon die wordt lastiggevallen aanspreken. Begin over iets dat niets met de situatie te maken heeft:

  • Stel een vraag. Vraag bv. de weg naar het toilet of informeer hoe laat het is. 
  • Doe alsof je de persoon die wordt lastiggevallen kent en begin over iets alledaags.  
  • Als je in een volle ruimte bent kan je er ‘toevallig’ gaan tussen staan. 
  • Zorg ‘per ongeluk’ voor commotie door je drankje te morsen of iets te laten vallen. 

3 Anderen betrekken 

  • Spreek een verantwoordelijke aan. Bijvoorbeeld de buschauffeur, de barmedewerker, een verantwoordelijke op een festival, een leerkracht op school.
  • Betrek een vriend(in). Spreek af dat één van jullie de persoon zal afleiden terwijl de andere hulp gaat zoeken.  
  • Spreek een andere omstaander aan. Misschien bevindt deze zich in een betere positie om tussen te komen. Werk samen.  
  • Bel 112 om hulp van politie in te roepen. Voor je dit doet kan je best de tactiek van afleiden toepassen om met de persoon die lastig gevallen wordt te checken of die dit wel wenst. 

4 Afwachten 

Het is niet de bedoeling dat je jezelf door deze tussenkomsten in gevaar brengt. Als je op het moment zelf niet echt iets kan doen, kan je altijd nadien nog een steun zijn voor de persoon die wordt lastiggevallen.

Soms is de situatie ook heel kort in duur en krijg je niet de kans om tussen te komen. Je wacht dan best even af tot de situatie voorbij is en spreekt nadien hem of haar aan: 

  • Vraag hoe het gaat en zeg dat je het vervelend vond dat dit hem of haar is overkomen. 
  • Vraag of je iets voor de persoon kan doen. 
  • Bied aan om mee op iemand te wachten of ergens mee naartoe te wandelen. 
  • Geef aan dat je mee hulp kan zoeken of aangifte doen als de persoon dat wil. 

Veelgestelde vragen

Waar vind je hulp bij seksueel grensoverschrijdend gedrag?

Het gaat over verschillende vormen van gedrag. Kijk hier voor hulp bij aanranding, hulp bij ongewenste intimiteiten, bij seksueel misbruik en bij verkrachting.

Grensoverschrijdend gedrag: hoe vaak komt het voor?

Seksueel grensoverschrijdend gedrag doet zich jammer genoeg nog veel voor. De #metoo-beweging heeft hier de laatste jaren meer zichtbaarheid aan gegeven.

Volgens onderzoek was 17% van de Vlamingen vòòr de leeftijd van 18 jaar slachtoffer van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Het gaat over 1 op 5 van de meisjes en 1 op 10 van de jongens.

8% maakte seksueel grensoverschrijdend gedrag mee na 18 jaar (14% van de vrouwen tegenover 2,5% van de mannen).

Alle feiten en cijfers over seksueel grensoverschrijdend gedrag bij jongeren en volwassenen in België.

Op welk moment kan ik nog nee zeggen of iemand afwijzen?

Je kan altijd stoppen. Wie 'a' zegt, moet ook 'b' zeggen, gaat hier niet op. Bijvoorbeeld:

  • Het is niet omdat je van iemand een drankje hebt aanvaard, dat je daarom moet toelaten dat de ander je aanraakt als je dat niet wil.
  • Het is niet omdat iemand je naar huis heeft gebracht, dat je hem of haar daarom ook moet binnenlaten. 
  • Het is niet omdat je met iemand die je via Tinder hebt leren kennen flirterige berichten hebt gestuurd, dat je daarom ook foto’s van geslachtsdelen wil ontvangen.

‘Nee zeggen’ betekent echter niet dat je helemaal niets meer van die persoon wilt. Of dat je hem of haar niet graag hebt. Soms is het belangrijk om dat uit te leggen:

  • Met iemand die je op café of bij het uitgaan hebt leren kennen, wil je misschien wel kussen op de eerste avond, maar geen seks, en wel nog eens met hem of haar afspreken.
  • Tegen je partner zeg je bv. 'nee' omdat je niet in de mood bent voor geslachtsgemeenschap, maar bv. wel voor strelingen en masturbatie.
  • Je hoort misschien liever geen complimenten van je collega over je uiterlijk, maar je wil wel graag aangenaam samenwerken.

Voel je dus nergens toe verplicht. Het is niet omdat je eenmaal bent begonnen, dat je het maar moet afwerken. Je kan op elk moment aangeven óf je nog wel wil, wat je wil en wat niet. De ander moet daar rekening mee houden ook al vindt die dat vervelend.

Hoe leer je je grenzen herkennen?

  1. Blik terug op situaties uit het verleden. Wanneer had je het gevoel dat er iemand gedrag stelde dat over je grens ging? Wat was dat gedrag? Wat voelde je als dat gebeurde?
  2. Check in bij jezelf. Hoe voelt het bij jou als je je in een situatie bevindt waar je je niet comfortabel bij voelt? Wat vertelt je lichaam je? Welke gedachten heb je?
  3. Volg je gut-feeling. Grenzen zijn erg persoonlijk. Wat voor jou niet juist aanvoelt is voor iemand anders soms geen probleem. Leer vertrouwen op jezelf. Bijvoorbeeld: sommige mensen vinden het niet fijn om geknuffeld te worden, anderen daarentegen houden ervan. 
  4. Houd van jezelf. Jouw wensen en noden zijn evenveel waard als de persoon waarmee je in contact komt.
  5. Ga stap voor stap. Twijfel je? Ben je niet zeker van de situatie of wil je een grens proberen te verleggen? Doe het op jouw tempo. Je mag gerust verduidelijking of tijd vragen om over iets een mening te vormen.

Hoe kan je je grenzen aangeven?

Communicatie is key. Je ontwikkelt ook een eigen communicatiestijl. Belangrijk om weten is wel dat je steeds met twee bent: iemand die haar of zijn grenzen probeert aan te geven en iemand die er naar luistert.

De persoon die de boodschap ‘ontvangt’ is net zo belangrijk en dient je grens ook te horen en te respecteren.

Wat kan helpen om een grens aan te geven is spreken vanuit je gevoel en gebruik maken van de ik-boodschap:

  • Ik vind het niet fijn dat … 
  • Ik voel me oncomfortabel bij…
  • Ik twijfel over...

Als je zicht hebt op wat je wel graag wil kan je dit ook aangeven:

  • Het maakt me kwaad dat je naar me fluit. Je mag me gewoon begroeten met “hallo”.

Waarom is het belangrijk om je grenzen te stellen?

‘Nee zeggen’ is misschien moeilijk om te doen, maar het loont. Het heeft geen zin om je anders voor te doen. Voordelen van nee zeggen zijn:

  1. Als je 'nee' zegt, leert de ander je respecteren. Ook als jouw mening van de zijne of hare afwijkt. 
  2. Je krijgt hiermee het beste resultaat: wat je zelf graag wil én waar je je goed bij voelt. 
  3. De ander leert je beter kennen: het verbetert de kwaliteit van jullie interactie of relatie.
  4. Je vermijdt om over je eigen grens te gaan, en hebt achteraf ook geen spijtig of een slecht gevoel.

Houd er wel rekening mee dat het moeilijker wordt om 'nee' te zeggen naarmate er al meer tijd is verstreken. Hoe langer je wacht, hoe moeilijker het voor jezelf wordt om nog te weigeren. De ander heeft soms immers al andere verwachtingen. Daar moet je dan tegenin durven te gaan.

Is grensoverschrijdend gedrag strafbaar?

Veel vormen van seksueel grensoverschrijdend gedrag staan in de strafwet. Je vindt alle strafbare seksuele feiten en handelingen hier.

Maken mannen ook seksueel grensoverschrijdend gedrag mee? 

Vrouwen zijn vaker slachtoffer dan mannen, maar ook jongens en mannen maken seksueel grensoverschrijdend gedrag mee.

Veel mensen denken dat mannen geen slachtoffer kunnen worden omdat ze sterk genoeg zijn om zich te verdedigen of omdat mannen eigenlijk altijd zin hebben in seks. Dat klopt natuurlijk niet.

Ook mannen kunnen 'bevriezen' wanneer ze in een situatie van stress terecht komen. Het is ook niet zo dat mannen altijd en overal seks willen met iedereen.

Voor mannen is het soms nog moeilijker om met anderen te praten over wat ze hebben meegemaakt, waardoor het extra zwaar kan wegen.

Komt seksueel grensoverschrijdend gedrag ook in relaties voor?

Ja, meer nog: bij volwassenen is in de helft van de gevallen van seksueel grensoverschrijdend gedrag een partner of ex-partner de pleger. Ook in langdurige relaties doet het zich voor.

Het is belangrijk om binnen een relatie elkaars grenzen te respecteren en hier met elkaar over te praten.

Wie is het meest kwetsbaar voor seksueel grensoverschrijdend gedrag?

Het komt in alle lagen van de bevolking voor. Er zijn wel een aantal specifieke groepen die er meer mee te maken krijgen:

  • kinderen en jongeren
  • jongvolwassenen
  • meisjes en vrouwen
  • holebi's
  • mensen die als kind al slachtoffer werden
  • transgenders
  • mensen met een beperking
  • vluchtelingen en asielzoekers

Gedetailleerde feiten en cijfers over seksueel grensoverschrijdend gedrag bij deze groepen vind je hier.